W WYNIKU BADAŃ

W wyniku tych badań w ciągu ostatniego stulecia, dzięki znalezieniu me­tod zapobiegania i leczenia chorób, średnia długość życia wzrosła dwu­krotnie.Wiemy teraz, że należy myć ręce, aby zapobiec rozprzestrzenianiu się zarazków. Chlorujemy wodę, aby je neutralizować. Pielęgniarki de­zynfekują skórę pacjentów przed operacją. Sale operacyjne też są sta­rannie dezynfekowane. Wynaleziono mnóstwo lekarstw, które zabijają zarazki atakujące nasz organizm.Kiedy wybitny matematyk i fizyk Izaak Newton zidentyfikował siłę grawitacji jako podstawową przyczynę, dla której Księżyc krąży do­okoła Ziemi, stało się możliwe obliczenie orbit satelitów ziemskich i planet, a następnie skonstruowanie rakiet, które potrafią pokonać siłę przyciągania ziemskiego i wejść na orbitę.Skąd wiemy, że teoria grawitacji Newtona jest prawdziwa? Przypo­mnijmy sobie niezwykłe badania czterech zewnętrznych planet, które w latach 1977—1989 przeprowadził statek kosmiczny Voyager II.

PRZYCZYNY OBSERWOWANYCH ZJAWISK

Bardziej prawdopodobne jest to, że członkowie plemienia oskarżą sceptyka o sprowadzenie na plemię zagrożenia. Obraża on przecież po­tężnego boga Słońca i utrudnia im podjęcie działań ratunkowych w ra­zie zaćmienia Słońca. Będą skłonni go surowo ukarać: wygnaniem, tor­turami, a może nawet śmiercią. Jak widać, niełatwo jest ustalić prawdziwe przyczyny, nawet w sy­tuacjach, które wydają się proste i oczywiste. Im bardziej złożone są okoliczności, tym trudniej ustalić przyczyny obserwowanych zjawisk.Jednak poszukiwanie przyczyn jest istotne, jeśli w jakiejkolwiek dziedzinie życia ma być postęp. Jeśli będzie skuteczne, uzyskujemy moż­liwość wpływania na zjawiska czy nawet ich kontrolowania. Na przy­kład kiedy Ludwik Pasteur odkrył, że chorobę znaną jako anthrax wy­wołują zarazki, jego odkrycie zasugerowało, że inne choroby mogą mieć podobną przyczynę. To stało się początkiem badań nad bakteriami.

MAŁO PRAWDOPODOBNE

Wszyscy wątpiący w szczepie zostali teraz przekonani, że bóg Słońca istnieje. Jaki „dowód” mógłby być silniejszy niż ten, który wynika ze skuteczności procedur przebłagalnych w stosunku do boga Słońca? W ten sposób plemię wykształciło system przekonań, które są uważane za absolutnie prawdziwe, choć tak naprawdę są całkowicie fałszywe i szko­dliwe. Trudno byłoby ich przekonać, gdyż w swoim mniemaniu „udo­wodnili” oni istnienie boga Słońca za pomocą natychmiastowo efek­tywnej procedury. Przypuśćmy teraz, że pewien sceptyczny członek plemienia stwier­dzi, że cały ten rytuał to zawracanie głowy i niezależnie od tego, co będziesz robił, Słońce i tak ukaże się ponownie. Nawet gdyby jego ar­gumenty wydały ci się przekonujące, czy podejmiesz ryzyko sprawdze­nia jego hipotezy przy następnym zaćmieniu? Czy zrezygnujesz z uży­cia środka, który już tyle razy okazał się skuteczny? To mało prawdopo­dobne.

MĄDRY STARZEC

Zwołuje się zebranie starszyzny plemienia. Dlaczego Słońce gaśnie? Czy to bóg Słońca karze plemię za to, że obraziło go w jakiś sposób? Ktoś ze starszyzny sugeruje, żeby przebłagać boga specjalnymi ofiara­mi i obrzędami  . Ten plan szybko zostaje wprowadzony w ży­cie. I rzeczywiście! W trakcie trwania ceremonii bóg Słońca natych­miast reaguje i powoduje, że Słońce zaczyna świecić jaśniej. Nieba­wem wszystko wraca do normy. Oczywiście to mądry starzec odkrył prawdziwą przyczynę zaćmie­nia Słońca, i tym samym uratował plemię od nieszczęścia. Kiedy zatem następnym razem powtarza się zaćmienie, wszyscy członkowie plemie­nia podejmują działania, które uprzednio okazały się „skuteczne”. I rze­czywiście, zawsze będą one skuteczne, ponieważ zawsze zaćmienie trwa ograniczony czas, niezależnie od tego, co robią ludzie.

TRUDNOŚĆ W ODKRYWANIU PRZYCZYN ZJAWISK

Oczywiście inżynierowie, którzy projektują samochody (lub inne skomplikowane urządzenia), muszą doskonale zdawać sobie sprawę z wszelkich możliwych w nich zależności przyczynowo-skutkowych. Podobnie lekarz musi dobrze znać zależności przyczynowo-skutko­we rządzące ludzkim organizmem. Ekonomista musi rozumieć za­leżności rządzące zjawiskami ekonomicznymi, przepływem pienią­dza, towarów i usług. Dobry psycholog zna mechanizmy rządzące ludzkim zachowaniem. Tak naprawdę istotą każdej nauki, wielu zawo­dów i działalności gospodarczej jest poszukiwanie takich właśnie waż­nych związków. Nie zawsze łatwo da się ustalić zależności przyczynowo-skutko­we. Na przykład wyobraź sobie, że jesteś członkiem prymitywnego plemienia gdzieś w odległym zakątku świata, odciętego od cywili­zacji i informacji dostępnej we współczesnym świecie. Pewnego dnia następuje zaćmienie Słońca. Ktoś widzi, że Słońce nagłe znika, cho­ciaż w okolicy nie widać żadnej chmury. Czy znika na zawsze, po­zostawiając plemię w ciemnościach i zimnie i skazując na głodową imierć?

ZNAJOMOŚĆ MECHANIZMÓW

Zwróćmy uwagę, jak znajomość mechanizmów przyczynowo-skut­kowych jest stosowana przy budowie samochodów. W samochodzie jest wiele współpracujących ze sobą części, które razem umożliwiają poru­szanie się samochodu. Podstawową przyczyną ruchu silnika jest ciepło wytwarzane przy spalaniu benzyny. Ono powoduje, że gazy rozprężają się wewnątrz cylindrów, wywołując wzrost ciśnienia i ruch tłoków we­wnątrz cylindrów. To z kolei powoduje ruch wału korbowego. Ten na­pędza rozmaite urządzenia. Alternator ładuje akumulator. Akumulator wysyła prąd do rozdzielacza zapłonu, który z kolei powoduje, że w każ­dym z cylindrów pojawia się w odpowiednim momencie iskra, wywo­łująca zapłon mieszanki paliwowej. Pompa wodna powoduje cyrkula­cję płynu chłodniczego i w efekcie chłodzenie silnika. Silnik działa więc w skomplikowanym układzie przyczyn i skutków. Końcowym efektem jest ten właśnie skutek, na którym nam zależy — a mianowicie ruch samochodu.

ZDOBYCIE WIEDZY

Kiedy lekarz zgromadzi dostateczną liczbę danych obserwacyjnych, będzie w stanie wyciągnąć wniosek, stawiając diagnozę dotyczącą na­tury choroby. Kiedy znana jest przyczyna, można podjąć leczenie (bądź łagodzenie skutków, czy zapobieganie rozwojowi choroby).Metoda rozwiązywania problemów przez poszukiwanie przyczyn zjawisk jest charakterystyczna dla podejścia naukowego, które w ostat­nich wiekach osiągnęło wysoki stopień rozwoju. Ten proces spowodo­wał nie tylko postęp medycyny, ale zmianę całego naszego życia. Jak już zauważyliśmy, naukę można uważać za swoistą „machinę” do two­rzenia nowej wiedzy i rozwiązywania trudnych zagadnień. Nauka umożliwiła nam także zdobycie wiedzy o naturze otaczają­cego nas świata. Nasza dzisiejsza wiedza na temat Ziemi, Słońca, pla­net, gwiazd, roślin, zwierząt, ludzi, chorób, powietrza, wody, skał, gleb, oceanów, światła, a nawet początku wszechświata zadziwiłaby każde­go, kto żył zaledwie kilkaset łat przed nami.

ZNAJOMOŚĆ PRZYCZYN

Znajomość przyczyn i skutków zjawisk jest bardzo ważna. Na przy­kład kiedy lekarz bada pacjenta, pierwszym zadaniem jest postawienie diagnozy, co polega po prostu na „ustaleniu natury choroby”. W więk­szości wypadków pozwala to znaleźć przyczyny dolegliwości. Cel ten osiąga się przez dokonanie wielu pomiarów i testów. Każdy taki test jest małym eksperymentem, którego celem jest dostarczenie danych obserwacyjnych. Te dane stanowią podstawę do wyciągnięcia poprawnych wniosków dotyczących przyczyn choroby.A zatem lekarz bada i ostukuje pacjenta; osłuchuje jego klatkę pier­siową, zagląda w oczy, uszy. i gardło. Może zlecić wykonanie elektro- kardiogramu i analiz krwi. Za tymi testami kryje się długa historia ba­dań naukowych, opartych na powtarzanych wielokrotnie pomiarach. Ich celem jest dążenie do tego, aby odkrycia miały walor obiektywności i aby można je było uczynić dostępnymi dla innych.

PROSTE ODPOWIEDZI

Wiele osób pragnie prostych odpowiedzi dotyczących związków przyczynowo-skutkowych. Pragną usłyszeć jedną prostą odpowiedź jako „tę właściwą”. Jednak życie jest bardziej skomplikowane; złożone zja­wiska mają wiele przyczyn. Na przykład, co jest przyczyną wzrostu przestępczości w Stanach Zjednoczonych? Narkotyki? Przemoc w tele­wizji? Dostępność broni? Rozpad rodziny? Bieda? Slumsy? Rozpad systemów wartości? Niewłaściwe wychowanie w domu? Lenistwo i upadek etosu pracy? Złe szkoły? Czy to możliwe, że wszystkie te przy­czyny mają wpływ na przestępczość? Ci, którzy poszukują jednej prostej odpowiedzi, są skazani na nie­powodzenie. Kiedy testują swoje rozwiązanie, nie biorą pod uwagę in­nych czynników, mających wpływ na analizowane zjawisko. Czasami mylimy przyczynę ze skutkiem i nie jesteśmy w stanie stwierdzić, co jest czym (jak to jest żartobliwie zilustrowane.  Z punktu widzenia królika to technik jest wytresowany, ponie­waż za każdym razem po naciśnięciu guzika przynosi jedzenie. Pewne­go dnia biedny królik odkryje, kto tu naprawdę rządzi. Z bolesną jasno­ścią zda sobie sprawę, co jest prawdziwą przyczyną tego, że dostaje jedzenie.

PRZYCZYNA I SKUTEK

Naukowcy odkryli bowiem, że zarówno chmura, jak i towarzyszący jej deszcz powstają, kiedy powietrze się oziębia i woda skrapla się w postaci miniaturowych kropelek. One tworzą chmurę. Kiedy stają się dostatecznie duże, spadają na ziemię.Kopnij ścianę — zaboli cię noga. Kopnij znowu — noga zaboli cię ponownie. Jeśli zrobisz to pięćdziesiąt razy, z pewnością dojdziesz do wniosku, że przyczyną bólu jest kopnięcie ściany. Tylko egocentryczne dziecko uzna, że przyczyną tego całego zdarzenia jest ściana. Psycholog może dojść do wniosku, że kopiący ścianę musi wyłado­wać swoją agresję. W takim wypadku za główną przyczynę bólu może być uznany stan psychiczny kopiącego. Być może kopiący znajduje przy­jemność w zadawaniu sobie obrażeń. Ponieważ ściana nie może zostać kopnięta bez żadnego powodu, za główną przyczynę opisywanej sytu­acji może zostać uznany stan psychiczny owego osobnika.